استان خوزستان
 

استان مرزي و زرخيز خوزستان با جاذبه هاي کم نظير گردشگري در زمينه هاي طبيعي، تاريخي، معماري، اجتماعي و فرهنگي در جنوب غربي كشور پهناور ايران واقع شده است. خوزستان همواره يکي از باستانی ترين و تمدن خيزترين مناطق جهان بوده و جزو كهن ترين سرزمين هاي متمدن بشري به شمار ميرود. آفتاب دلنشين، آب فراوان، خاک مرغوب و مردماني سختکوش سبب شده اند، اين منطقه يکي از حاصلخيزترين نقاط كشور باشد. از آنجا که جلگه خوزستان محل عبور رودخانه هاي متعدد است، خاک و آب و هواي اين جلگه براي كشاورزي بسيار مناسب بوده و انواع محصولات كشاورزي و دامي در اين سرزمين به دست مي آيد.

خوزستان همچنين با بهره مندي از جلوه هاي متعدد و متنوع طبيعي، باستانی و تاريخي ارزشمند و منحصر بفرد يکي از ديدني ترين مناطق ايران نيز بشمار مي آيد. اين استان، نه تنها باستانی ترين بناي ايران يعني نيايشگاه چغازنبيل، بلکه کارون تنها رودخانه قابل کشتيراني ايران را نيز در برگرفته است.

 

تاريخ و تمدن خوزستان

استان خوزستان به گواه تاريخ يكي از كهن ترين سرزمين هاي متمدن بشري است.

  • اولين نشانه هاي تمدن در اين سرزمين حدود 6000 هزار سال پيش در شوش پديد آمد.

  • اين تمدنهاي پراكنده در طول هزار سال منجر به پيدايش تمدن مقتدر عيلام شد. در سال 300 پيش از ميلاد، دولت عيلام توسط آشوريان منقرض شد.
  • در 640 پيش از ميلاد شوش به دست آشوري ها تسخير و به دو بخش تقيسم شد. قسمت شمالي يعني انزان به دست پارس ها افتاد و قسمت جنوبي آن به تصرف آشور درآمد.

  • در تابستان سال 538 پيش از ميلاد كوروش کبير هخامنشي به بابل لشكر كشيد و با شكست بابل كليه خاک عيلام به سرزمين هخامنشي ملحق شد و شهر شوش به عنوان يكي از پايتختهاي هخامنشي برگزيده شد.

  • داريوش هخامنشي در حدود سال 521 پيش از ميلاد شوش را به مركز شاهنشاهي خود تبديل كرد و در آن كاخ با شكوهي از سنگ به نام هديش احداث نمود.

  • در زمان خشايار هخامنشي پايتخت هاي ايران از جمله شوش به اوج عظمت و رونق رسيدند.

  • با حمله اسكندر دوران اوج و شكوه سلطنت خيره كننده هخامنشيان به پايان رسيد. در سال 333 پيش از ميلاد اسكندر بر هخامنشيان پيروز شد و شهر بابل و شوش را با ذخاير بسيار ارزشمند طلا و نقره تصرف كرد.

  • پس از فوت اسكندر در بابل، جانشينان او در ايران دولت سلوكيان را تشكيل دادند.

  • در سال 187 قبل از ميلاد در اثر ضعف دولت سلوكي پارس و خوزستان متحد شده و از دولت سلوكي جدا شدند. مهرداد اول اشكاني نيز دقريوس شاه سلوكي را در جنگي شكست داد و شخصي را به نام كاشا سكير كه از خاندان اشكاني بود به حكومت خوزستان منصوب كرد.

  • با قدرت گرفتن ساسانيان اين ناحيه آباد شد و شهر جنديشاپور با دانشكده بسيار معروف آن از رونق و شكوفايي چشم گيري برخوردار شد.

  • پس از شكست يزدگرد سوم در جنگ معروف نهاوند، ايرانيان به مرور به دين اسلام گرويدند.

  • پس از ورود اسلام مهمترين و خونين ترين واقعه نخست قرن اسلام در خوزستان، قيام توده هاي بدوي و روستاييان عرب و ايراني بود كه زير لواي خوارج يا ارزقيان شورش کرده بودند. اين قيام با بيرحمي و سنگدلي فراوان از سوي خلفاي عباسي سركوب شد.

  • در اواسط سده سوم هجري قمري دولت عباسيان رو به انحطاط گذاشت و زمينه رشد و قيام ايرانيان به رهبري يعقوب ليث صفاري فراهم شد. يعقوب ليث از سيستان داعيه استقلال برداشت و فارس را تسخير و حمله به بغداد را آغاز كرد اما مجبور شد به شوش و شوشتر عقب نشيني كند.

  • پس از مرگ يعقوب ليث به ترتيب خوارزمشاهيان، خاندان افشار اتابكان فارس، آل مظفر، آل جلاير و تيموريان بر تمام يا قسمتي از خوزستان حكم راندند.

  • در زمان جنبش مذهبي مشعشعيان كه ادعاي مهدويت داشتند، خوزستان به دو ناحيه عرب نشين و غير عرب نشين تقسيم شد.

  • پادشاهان صفوي چندين بار براي سركوب مشعيشيان و افشار به خوزستان لشكر كشيدند و هر بار پس از سركوب آنها، مشعشيان را بر حكومت نواحي تحت تسلط آنها ابقا كردند.

  • با انقراض صفويان به دست محمود افغان، خوزستان هم چنان به تهماسب ميرزا جانشين پادشاه شكست خورده صفوي وابسته باقي ماند و محمود افغان براي دست يافتن به اين ناحيه لشكري به آنجا گسيل داشت اما نتيجه اي نگرفت.

  • نادرشاه افغان ها را از اصفهان بيرون راند و از راه فارس و كهگيلويه روانه خوزستان شد.

  • پس از قتل نادر، خاندان مشعشعي بار ديگر به رياست موسي مطلب، هويزه را به تصرف در آوردند. مشعشعيان پس از استقرار در هويزه به سوي شوشتر، دزفول و شوش روي آوردند و با طايفه آل كثير جنگيدند و نواحي مزبور را تصرف كردند.

  • كريم خان زند در همين اثنا پس از ده سال كشمكش و جدال، قدرت را به دست گرفت، اما پس از مرگ كريم خان زند بار ديگر خوزستان دچار هرج و مرج شد.

  • در زمان فتحعليشاه قاجار خوزستان به دو بخش تقسيم شد. بخش شمالي شامل شوشتر، دزفول، هويزه (از توابع كرمانشاهان)، به محمد علي ميرزاي دولتشاه سپرده شد و بخش جنوبي آن شامل رامهرمز، فلاحيه و هنديجان (از توابع ) به حسينعلي ميرزا پسر ديگر فتحعش واگذار شد. ولتشا شاهزاده مقتدر قاجار دوباره براي سركوب مخالفان به خوزستان لشكر كشيد. در زمان همين شاهزاده بند ميزان در شوشتر بازسازي شد و آب کارون مجدداً به شاخه شطيط و نهرداريون جريان يافته و نام ديگري به نامهاي متعدد بند ميزان افزون گشت : بند دولتشاه.

  • تا پايان حكومت ناصر الدين شاه كه چهل سال طول كشيد در خوزستان جنگي روي نداد. در اين زمان عشاير عرب به چند بخش تقسيم شده و هر بخش شيخي جداگانه داشت. حاج جبارخان كه نام آورتر از ديگران بود، پس از جنگ با انگليس بواسطه فداكاري هايي که از خود نشان داد، توسط ناصرالدين شاه قاجار به درجه سرتيپ اولي ارتقا يافت.

  • پس از او پسرش شيخ خزعل جانشين پدر شده و با كشتن برادر بزرگترش شيخ مزعل زمام امور را به دست گرفت و با حمايت انگليس يعني دشمن ديرينه دولتهاي مركزي ايران تقريباً سراسر خوزستان را تصرف نمود. شيخ خزعل در جنگ جهاني اول، عليرغم سياست بيطرفي ايران جانب انگليس را گرفت. به اين ترتيب انگليسي ها عثماني ها را از خوزستان بيرون كردند و سراسر خوزستان را به دست گرفتند. در خرمشهر، اهواز و شوش سپاه مستقر ساخته و در هر يك از شهرهاي شوشتر و دزفول اداره سياسي يا كنسولگري و عدليه داير نمودند. در همه جا اداره هاي پست و تلگراف را به دست گرفته و سرپرستي آنها را به ماموران خود واگذار كردند.

  • اين وضع تا دوران رضاخان پهلوي پايدار بود و شيخ خزعل نيز خود را حاكم خوزستان ميخواند تا اين که در زمان رضاخان شيخ خزعل سركوب و اداره خوزستان مجدداً به دست دولت مركزي سپرده شد.

  • با پيروزي انقلاب اسلامي ايران در سال 1357 خورشيدي و تحميل جنگ هشت ساله از سوي عراق به ايران، خوزستان از تمامي جهات صنعتي، جمعيتي، كشاورزي و اقتصادي دچار خسارتهاي فراواني شد ولي هم اكنون به همت مردم متمدن و هنرمند خويش به سرعت بازسازي شده و در حال حاضر يكي از آبادترين، حاصلخيزترين و مهمترين استان هاي ايران است.

جغرافياي خوزستان

استان پهناور خوزستان با مساحتی بیش از 66500 کیلومتر مربع در جنوب غربی ایران و در شمال خلیج فارس قرار دارد. خوزستان از شمال به استان لرستان، از شمال غرب به استان ایلام، از جنوب به خلیج فارس، از غرب به کشور عراق و از شرق و شمال شرقي و جنوب شرقي به 4 استان اصفهان، چهارمحال و بختیاری، کهگیلویه و بویراحمد و بوشهر منتهی میشود. این استان پهناور که ششمين استان كشور از نظر مساحت است از نظر وسعت همردیف کشورهایی همچون اتریش و دانمارک است.

خوزستان از نظر شكل ناهمواريها و زمين به سه منطقه متمايز كوهستاني، جلگه اي و مياني تقسيم ميشود :

الف) منطقه كوهستاني : كوهستانهاي خوزستان مربوط به ارتفاعات جنوب غربي زاگرس بوده و امتداد آنها از جنوب شرقي به شمال غربي است. اين ارتفاعات به تدريج توسط رودخانه هاي مختلف قطع ميگردند. از جمله كوههاي مهم خوزستان ميتوان به كوه چو، زرد كوه، شاويش، آب بندان، مامازاد، كوه سياه، و كوه چال اشاره كرد. در منطقه كوهستاني خوزستان شهرهاي همچون ایذه، مسجد سليمان، لالي و باغملک قرار دارند، مرتفع ترين نقاط استان در شمال و شمال شرق تا 2500 متر از سطح دريا بلندا دارند.

ب) منطقه جلگه اي : قسمتهاي مركز، غرب و جنوب استان بخش جلگه اي خوزستان را تشكيل ميدهند كه شامل شهرهاي اهواز، آبادان، خرمشهر، شوش، شادگان و سوسنگرد ميباشند.

ج) همچنين حد فاصل دو بخش بالا كه به ميان بند موسوم است شامل شهرهاي بهبهان، رامهرمز، دزفول و شوشتر ميباشد.

 

تقسيمات كشوري استان خوزستان

مركز استان :

شهرستانها :

  1. آبادان

  2. اميديه

  3. اندیکا

  4. اندیمشک

  5. اهواز

  6. ایذه

  7. باغملک

  8. باوی

  9. بهبهان

  10. خرمشهر

  11. دزفول

  12. دشت آزادگان

  13. رامشیر

  14. رامهرمز

  15. شادگان

  16. شوش

  17. شوشتر

  18. گتوند

  19. لالی

  20. ماهشهر

  21. مسجد سليمان

  22. هفتگل

  23. هنديجان

  24. هویزه

تعداد شهرستان ،بخش،شهر و دهستان براساس تقسیمات کشوری در پایان اسفند

(ماخذ : سازمان مديريت و برنامه ريزي خوزستان)

سال

تعداد شهرستان

تعداد بخش

تعداد شهر

تعداد دهستان

1365

13

31

28

-

1370

15

35

29

111

1375

16

36

29

112

1380

16

37

41

115

1381

16

37

42

115

1382

18

40

43

120

1383

18

40

45

120

1384

20

46

47

126

 

آری خوزستان سرزمین برفهای سرد کوهستان تا ماسه های گرم دریاست. . . سرزمین آبهای شیرین و شور، سرزمین تمدنهای باستان و دور.

 

كشاورزي در خوزستان

خوزستان از نظر کشاورزی یکی از حاصلخیزترین جلگه های ایران است که در طول هزاران سال با رسوبات و آبرفت حاصل از پر آب ترین رودهای ایران غنی گشته است. در خوزستان گاه به دلیل ویژگیهای آب و هوایی میتوان سه بار در سال برداشت محصول نمود. فراوانی آب، وسعت و باروری خاک و تنوع اقلیمی، این دیار را به جلگه ای زرخیز تبدیل نموده است. تنوع فرآورده های کشاورزی و باغی و وجود نخل های خرما و کوهپایه هایی که قابلیت پرورش زیتون را دارند و بالاخره نیشکر از دیگر ویژگیهای استان بشمار می آید.

كشاورزي در تمام منطقه خوزستان به ويژه در قسمت جلگه اي از اهميت خاصي برخوردار است، به همين دليل اين استان را زرخيز ناميده اند. از آنجا که جلگه خوزستان دنباله بين النهرين است، خاک و آب و هواي اين جلگه براي كشاورزي بسيار مناسب است. استان خوزستان به دو منطقه عمده كشاورزي تقسيم ميشود : مناطق كشت فشرده شامل نواحي شمال غربي و مركزي و مناطق كشت گسترده شامل مناطق كوهستاني و شرق استان. محصولات عمده كشاورزي اين استان گندم، جو، برنج، نيشكر، خرما، مركبات است. پس از كشاورزي، دامپروري در اين استان داراي اهميت بوده و پرورش طيور نيز رايج است. استان خوزستان به جهت مجاورت با خليج فارس و جريان رودخانه هاي بزرگ و پر آب زمينه مساعدي براي پرورش و صيد ماهي دارد. از انواع دام هاي دايمي خوزستان ميتوان گوسفند، بز، گاو و گاوميش را نام برد. همچنين بيش از 3 ميليون راس گوسفند و 2 ميليون و پانصد هزار راس بز دراين منطقه نگهداري ميشود.

 

صنايع، معادن و تجارت خوزستان

صنعت نيز مانند كشاورزي در خوزستان سابقه طولاني دارد. در دوران ماقبل تاريخ (دوره عيلامي ها) انواع و اقسام ظروف و كوزه هاي سفالي در خوزستان ساخته شده است. در دوره ساسانيان، خوزستان داراي صنايع مهمي بوده و منسوجات آن به ويژه ديبا و حرير شوشتري، خز شوش و غيره معروف و مشهور بوده اند. صنعت خوزستان به دو گروه صنايع دستي و ماشيني تقسيم ميشود. صنايع كارخانه اي را ميتوان برحسب مقدار مصرف مواد اوليه و كيفيت توليد به دو دسته عمده صنايع سنگين و صنايع سبک تقسيم كرد.

از صنايع سنگين استان، ميتوان موارد زير را نام برد :

  • پالايشگاه آبادان

  • دستگاه تقطير مسجد سليمان

  • پالايشگاه گاز بيد بلند

  • صنعت پتروشيمي مشتمل بر

  • مجتمع شيميايي رازي

  • مجتمع پتروشيمي آبادان

  • مجتمع پتروشيمي ايران و ژاپن

  • كارخانه هاي نورد و لوله اهواز

  • ذوب آهن گازي اهواز

  • صنايع جانبي نيشكر

همچنين صنايع سبک خوزستان عبارتند از :

  • قند سازي

  • كاغذ سازي

  • بسته بندي خرما

  • صعت شيلات و ماهيگيري

  • صنعت توليد برق

در خوزستان معادن سرشاري وجود دارد كه برخي از آنها از روزگاران گذشته شناخته و بهره برداري شده اند. از اين معادن معادن ميتوان به نفت، گاز، نمک، گوگرد، لاشه آهكي، سيليس، سنگ گچ و سنگ آهک اشاره کرد.

موهبت دیگر خوزستان منابع و معادن سرشار زیرزمینی است که در راس همه آنها نفت طلای سیاه اهمیتی خاص دارد. این ماده ارزشمند معدنی که از دیرباز به شکل خودجوش از لابلای صخره ها و زمینهای خوزستان میجوشیده است در زندگی مردم بومی استان ماده ای شناخته شده بوده است. چنانچه از آن برای مصارف عایق سازی در بندسازي و سدسازي و كشتي سازي كه از فناوريهاي بومي استان بوده اند و نی کاربردهای طبی تفاده میشده است.

امرز خوزستان یک ز غنی ین نفتخیز اورميانه و جهان به شمار میرود. فرزندان این سرزمین از چاههای بیشمار نفت و گاز خشکی و دریا هر روز هزاران بشکه فرآوردهای مختلف نفتی را تولید و روانه بازارهاي سيري ناپذير داخلي و خارجي مینمایند. در کنار صنعت نفت، صنایع پتروشیمی، فولاد، نورد لوله، نیروگاههای آبی و گازی، صنایع شیمیایی و صنایع کوچک و کارگاهی بیشمار نیز خوزستان را تبدیل به یکی از مهمترین قطبهای تولیدی ایران نموده است.

صنعت نيز همانند كشاورزي در خوزستان سابقه اي طولاني دارد. در دوران ماقبل تاريخ (دوره عيلامي ها) انواع و اقسام ظرفها و كوزه هاي سفالي در خوزستان ساخته ميشده است. هم اكنون معادن سرشاري چون: نفت، گاز، نمك، گوگرد و. . . در اين منطقه وجود دارد.

ناگفته نماند تنها رودخانه قابل کشتيراني ايران يعني کارون با زمينه بالاي جهانگردي در خوزستان منطقه واقع شده است.

 

فرهنگ

در عین حال خوزستان از دیرباز مهد فرهنگ و هنر نیز بوده است. تنوع فرهنگی و تعدد اقوام مختلفی که در این خطه زندگی کرده و میکنند همچون عرب ها، بختیاری ها، بهبهانیها، دزفولی ها، شوشتری ها و بندرنشینان حاشیه خلیج فارس، مجموعه ای متحد و در عین حال گونه گون را در گویش، زبان، آداب و سنن، مناسک و مراسم و جلوه های نیایشی و نمایشی متجلی میسازند.

اشعار، ترانه ها، ضرب المثل ها، موسیقی، رقصها و آیینهای این اقوام با رعایت ویژگیهای بومی – فرهنگی، خوزستان را غنی تر ساخته و به ارزشهای بالنده و متعالی فرهنگ و هنر نزدیک تر ساخته است.

موسیقی آوازگونه عرب زبانان سلحشور خوزستان متفاوت از موسیقی اعراب مناطق دیگر جهان با اشکال ابوذیه، علوانیه، رکبانیه و بسته و اشعار حماسی و زیبای یزله بیانگر سلحشوری و جنگاوری شیرمردان و عشایر این قوم است. آنان با تکان دادن بیرق ها و هلهله و پایکوبی در شادی، رزم و عزا، آیینی فرهنگی را پاس می دارند.

بختیاریها با قدمت باستانی دیرینه و گویش شیرین و اشعار و ترانه های حماسی و تغزلی، دلاوریها و افتخارات تاریخی را در پشتوانه فرهنگی خود دارند و همچون کوهستانهای پرشکوه و پر صلابت خود به حیات تاریخی خویش ادامه می دهند. دیگر اقوام این دیار در زهد، علم، تقوی و فرهنگ و ادب شایستگی های ویژه ای دارند که نشانگر استعدادهای بالقوه این استان فرهنگ پرور است که هر از چندی با وجود امکانات کم و محدودیتها به شکوفایی می نشیند.

 

سرزمینی از جنس بلور سرخ

و سرانجام خوزستان سرزمینی است از جنس بلور سرخ، سرخی ایثار و شهادت، سرخی مقاومت و حماسه، سرخی نخلهای سوخته، سرخی صفا و صمیمیت، سرزمینی با دشت های سوخته آغشته به خون فرزندان ایران. خاک سرخ این دیار تفته، عطر ایثار هزاران فرزند ایران را که سرافرازی ایران را بر جان پاک خویش ترجیح دادند به مشام میرساند. خاک گلگون خوزستان را باید دستانی پاک لمس کرد! اینجا سرزمینی دیگر است. . .

بعد از جنگ تحميلي عراق بر عليه ايران، مناطق جنگي خوزستان نيز به جاذبه هاي گردشگري اين منطقه افزوده شده و هر ساله بازديدکنندگان زيادي از اين مناطق که يادآور حماسه سازيهاي فرزندان با غيرت ايران زمين در برابر تجاوز خارجي است، بازديد ميکنند و بدينگونه ياد، خاطره و سلحشوري هاي غيرتمندان ايران را گرامي ميدارند.

 

دلايل اهميت استان خوزستان

  • دسترسي به آبهاي بين المللي از طريق 300 كيلومتر طول سواحل جنوبي آن با خليج فارس

  • جلگه اي بودن استان و حاصلخيز بودن آن بواسطه رسوبات رودخانه اي

  • مرز مشترك 200 كيلومتري با كشور عراق

  • برخورداري از منابع بيشمار نفت و گاز طبيعي، منابع پتروشيمي، فولاد، سدها و نيروگاههاي حرارتي

  • وجود بنادر مهم كه داراي نقش اقتصادي ميباشند مانند : خرمشهر، آبادان، هنديجان و ....

  • دارا بودن منابع آبهاي سطحي فراوان و رودخانه هاي پر آب

  • سوابق تاريخي و آثار باستانی بسيار با ارزش و منحصر بفرد به عنوان ميراث فرهنگي ايران

  • آداب و رسوم، صنايع دستي و هنرهاي مخصوص اقوام و گروههاي مختلف ساكن

  • جاذبه هاي مناطق جنگي (جاذبه هاي برجاي مانده از 8 سال دفاع مقدس)

فهرست جامع الفبائی

نقشه ها

رویدادها

مکان ها

شخصیتها

کتابنامه

تاریخ

جغرافیا، اقلیم و طبیعت

اقتصاد، تجارت و صنعت

فرهنگ، هنر و جمعیت

دیدنیهای خوزستان

دستاوردهای انقلاب

دفاع مقد

ارسال مطلب