چغازنبیل

مشاهده موقعیت این مکان در عکس ماهواره ای گوگل
(اتصال به اینترنت ضروری است)

مدل سه بعدی بازسازی شده چغازنبيل را ببینید

نیایشگاه باستانی چغازنبیل در فاصله 45 كیلومتری جنوب شرقی شهر شوش واقع شده است. شهر دوراونتاش یا چغازنبیل كه در محوطه ای به طول و عرض تقریبی 1000 در 1300 متر ساخته شده است بوسیله اونتاش گال شاه عیلام به سال 1250 پ م ساخته شده و وی آن را به خدای بزرگ اینشوشیناك كه خداوند شوش و سمبل او گاو نر است اهدا كرده است.
این شهر یادگار تمدن عیلام میانه است و از سه حصار خشتی آجری تو در تو تشكیل شده كه ابنیه مذهبی و غیر مذهبی شهر را محصور میسازند. در حد فاصل حصار اول و دوم كاخهای شاهی و آرامگاه سلاطین عیلام قرار دارد. در بین حصار اول و دوم بقایای كاخ آرامكاهها و معبد شكر (خدای آتش) و تصفیه خانه آب چغازنبیل كه به منظور تامین آب آشامیدنی شهر احداث شده واقع گردیده است. معبد اصلی در مركز حصار سوم قرار دارد.
دروازه اصلی روی حصار بزرگ و در جبهه شرقی قرار دارد در مقابل دروازه اصلی دروازه دیگری تعبیه شده بود كه اشخاص با عبور از این دروازه میتوانستند وارد منطقه كاخها گردند. مجموعه كاخهای دور اونتاش در بخش شرقی بین حصار دوم و سوم قرار گرفته اند كه یك بازو آنها بصورت كاخ آرامگاه میباشد. كاخهای موجود در دوراونتاش نخستین اقامتگاههای سلطنتی عیلامی بحساب می آید. به نظر میرسد كه این سكونتگاه فقط بهنگام برگزاری جشنهای بزرگ مورد استفاده قرار میگرفته و احتمالا درباریان و شاه و همراهان كه در كاخهای پایتخت یعنی شهر باستانی شوش سكونت داشته اند در این ایام به دوراونتاش نقل مكان میكردند.
بنای اولین كاخ در سمت راست دروازه های مذكور قرار دارد. پلان این كاخ عبارت است از دو حیاط مركزی و تعدادی اتاق در اطراف انها. دومین كاخ در فاصله 200 متری سمت غرب كاخ اول بنا گردیده است. آثار و بقایای حداقل 3 حیاط مركزی با تعدادی از اتاقها در اطراف آنها در این محل از زیر خاك خارج شده است. بقایای سومین كاخ در قسمت جنوب كاخ دوم و به فاصله 70 متری كشف شده است. این شهر در 640 پ م به فرمان آشور بانیپال در ضمن جنگ با هومبانالاش سوم آخرین پادشاه عیلامی خراب شد.
زیگورات كه زوایای آن به سوی جهات اربعه میباشد نقشه مربع شكلی را نمایان میساز كه طول هر ضلع آن 102. 20 متر است. این زیگورات كه تماما با خشت خام ساخته شده با روكار آجری به ضخامت 2 متر پوشیده شده است. این نمای آجری در 4 وجه خود دارای پیش آمدگیها و پس رفتگیهایی با اندازه های مختلف است. به فاصله هر 10 رج آجر یك رج آجر آن كتیبه دار بوده است. نوشته های روی این آجرها نشان میدهند كه این زیگورات را اونتاش گال به رب النوع اینشوشیناك وقف كرده است.
ارتفاع زیگورات حدود 52 متر متشكل از 5 طبقه بوده است. . طبقه پنجم (كوكونوم) مرتفعترین طبقات محسوب میشود. جایگاه قرار دادن بتهای آن زمان بوده است. مهمترین خدایان اینشوشیناك بوده است. تمامی این بناها وقف خدایان دوران عیلامی شده اند. چنانچه اونتاش گال بنیانگذار این معبد میگوید :
پس از آنكه مصالح ساختمانی را بدست آوردم من در اینجا شهر اونتاش و حریم مقدس را بنا كردم و آن را در یك دیوار خارجی و دیوار داخلی محصور نمودم. من معبد بلندی ساختم كه شبیه آنچه شاهان قبلی ساخته اند نبود و آن را به خدایان اینشوشیناك و خدای هومبان حافظان حریم مقدس وقف نمودم باشد كه ساختمان و زحمت من موقوفه ایشان شود. . . باشد كه لطف و عدل هومبان و اینشوشیناك در اینجا برقرار بماند.
طبقات زیگورات چغازنبیل بر خلاف تمام زیگوراتهای بین النهرین كه به صورت طبقات روی هم ساخته شده اند به شكل مستقل و در داخل هم احداث شده است. . .
در اطراف معبد و بر روی كف اصلی دو سكوی مدور بریده مشاهده میشود كه نظرات مختلفی در مورد انها ابراز شده است. برخی آنها را سكوی قربانی و برخی دیگر ساعت خورشیدی دانسته اند.
محوطه تاریخی چغازنبیل در جنوب غربی ایران، استان خوزستان، 35 كیلومتری جنوب شرقی شهر باستانی شوش، در طول جغرافیایی 48 دقیقه و 30 ثانیه و عرض جغرافیایی 32 دقیقه قرار گرفته است. بلندترین نقطه این مجموعه كه قله معبد بزرگ آن می‌باشد حدود 90 متر از سطح دریا ارتفاع دارد.
این شهر در اوایل قرن 13 قبل از میلاد توسط پادشاه ایلامی "اونتاش نپیریشا" (Untash Napirisha) در نزدیكی رود دز ساخته شده و "دوراونتاش" (Dur Untash) نامیده می‌شده است. دوراونتاش به معنای قلعه اونتاش می‌باشد. در بعضی از متون میخی این شهر "ال اونتاش" (Al Untash) ذكر شده كه به معنی شهر اونتاش است. در مركز شهر معبد عظیمی بصورت مطبق بنا شده كه امروزه دو طبقه از آن هنوز پابرجاست. این معبد موسوم به "زیگورات" می‌باشد که به دو تن از خدایان بزرگ ایلامیان یعنی "اینشوشیناك" و "نپیریشا" اهدا شده است. معبد چغازنبیل بزرگترین اثر معماری بر جای مانده از تمدن ایلامی است كه تا كنون شناخته شده است.
دورتا دور زیگورات را دیواری احاطه می‌كرده كه در مجاورت آن در جبهه شمال غربی معابدی برای خدایان "كریریشا", "ایشنی‌كرب" و "هومبان" بنا شده است. همچنین معابد دیگری در جبهه شمال شرقی قرار داشته‌اند. مجموعه این معابد توسط حصار دیگری احاطه می‌شده است. در خارج از این حصار بقایای اندکی از خانه‌های شهر در سطح زمین دیده می‌شوند. دورتادور شهر سومین دیوار قرار داشته كه كل شهر را محصور می‌كرده است. طول این حصار خارجی حدود چهار كیلومتر می‌باشد. در زاویه شرقی شهر و در نزدیكی حصار خارجی، كاخ‌های شاهی قرار داشته‌اند. در زیر یكی از این كاخ‌ها پنج مقبره زیرزمینی كشف شده است كه احتمالا به خانواده شاهی تعلق داشته‌اند. در طرف مقابل شهر و بر روی ضلع شمال غربی حصار خارجی مخزنی برای آب موجود است.
دو دوره مشخص ساختمانی در برپایی زیگورات ردیابی شده است در مرحله اول، طبقه نخست به صورت اتاق‌هایی پیرامون یک حیاط مرکزی ساخته شده است و در مرحله بعد حجم‌های مربوط به طبقات در میان حیاط مرکزی ساخته شده‌اند.
بناهای شهر از خشت و آجر ساخته شده‌اند و با وجود قدمت بسیار هنوز بخش زیادی از آنها بر جای مانده‌اند. در نمای بناهای موجود در محوطه چغازنبیل آجرهای كتیبه‌داری با خطوط میخی ایلامی و اَكَدی به كار رفته‌اند. این آجرها روی بدنه‌های زیگورات به فاصله هر ده رج تكرار ‌شده است. در این آجرها نام و نسب شاه سازنده بنا ذك شده و در آن شخص شده كه این بنا چگونه و به چه منظوری ساخته شده است. به این ترتیب هزاران آجر ساده و کتیبه‌دار بناهای شهر را تزیین می‌کره‌اند. علاوه بر این از آجرهای لعابدار، ملات قیر طبیعی، اندودهای گچی و گل میخ‌های سفالین استفاده زیادی شده است.
درهای معابد و كاخ‌ها از چوب بوده كه با میله‌های شیشه‌یی تزیین می‌شده‌اند. طی حفاری‌های به عمل آمده قطعاتی از مجسمه‌های سفالین و لعابدار گاوهای نر که از دروازه‌های ورودی بنای زیگورات محافظت می‌نمودند، به دست آمده‌اند. ظروف مختلف سفالی و سنگی، مهرهای استوانه‌یی، اشیای فلزی، پیکرک‌های سفالین و اشیای تزیینی از جمله دیگر آثار به دست آمده از این محوطه است.
حفاری گسترده این محوطه که بین سال‌های 1951 تا 1962 میلادی توسط رومَن گیرشمن باستان‌شناس و محقق برجسته فرانسوی انجام شد، اطلاعات بسیاری درباره ساختار زیگورات و معابد مجاور آن در دسترس علم باستانشناسی قرار داده و آگاهی موجود درباره مسایل تاریخی دوران "ایلام میانه" را بسیار غنی‌تر نموده است.
چغازنبیل در سال 1979 میلادی از طرف سـازمان علمی ـ فرهنگی یونسكـو در لیسـت میراث جهانی قرار گرفت. این محوطه یکی از آثار ثبت شده کشور در لیست میراث جهانی است. اهمیت و اصالت این محوطه تاریخی همراه با جاذبه‌های طبیعی آن از جمله عوامل موثر در به ثبت رسیدن این مجموعه بوده‌اند.
متاسفانه پس از حفاری‌های چغازنبیل اغلب بقایای معماری در معرض فرسایش قرار گرفته‌ بودند و به دلیل نفوذ آب باران در ساختار بناها، فرآیند آسیب‌دیدگی سرعت یافته بود. لذا طی چند سال اخیر، ضمن توسعه پژوهش‌های باستانشناسی در پروژه چغازنبیل، اقدامات موثری نیز به منظور حفاظت بیشتر مجموعه در برابر فرسایش به عمل آمده است.
("من اونتاش ـ گال پسر هوبانومنا، شاه انزان و شوش (همین كه) محل شهر محصور شد، در آنجا شهر اونتاش ـ گال و مكان مقدس را ساخته‌ام؛ در آنجا یك Kukunnum طلائی ساختم؛ آن را در یك حصار بیرونی و درونی محصور كردم. شاهان قدیم Kukunnum نساخته بودند، من آن را ساختم.")
"ذیقَورَّت" با تشدید بر روی حروف "ق" و "ر" كلمه‌یی اكدی است. در ایران تلفظ این كلمه از گزارشات گیرشمن گرفته شده و عموماً "زیگورات" نوشته می‌شود. واژه ziqqurratum از فعل zaqāruبه معنای "بلند و برافراشته ساختن" مشتق شده است. واژه چغازنبیل نیز متشکل از دو جز "چغا"به معنای تپه (همچون چغامیش، چغاگاوانه و غیره) و زنبیل به معنای سبد می‌باشد. گویا قبل از حفاری معبد، ویرانه‌های تپه مانند آن یک زنبیل واژگونه را تداعی می‌کرده است.